InfoKids | Articles

Η ουσιαστική ενημέρωση γύρω από την υγεία χρειάζεται αξιόπιστες φωνές, συνεργασίες και έναν ανοιχτό διάλογο που φέρνει σημαντικά ζητήματα πιο κοντά στην κοινωνία.

Μέσα από τη συνεργασία της BRAINS I.C.S. με τον όμιλο InfoKids, η Παναγιωτοπούλου Σοφία και η Μισέντου Μαρία, μαζί με τον Καπετανάκη Γεώργιο, Πρόεδρο της ΕΛΛΟΚ, συμμετείχαν με συνέντευξη και αρθρογραφία, συμβάλλοντας στην ενημέρωση και την ανάδειξη θεμάτων που αφορούν την υγεία και την ευεξία.

Στη BRAINS I.C.S. στηρίζουμε πρωτοβουλίες που ενισχύουν τη γνώση, δημιουργούν χώρο για ουσιαστικές συζητήσεις και συνδέουν την ενημέρωση με πραγματική κοινωνική αξία.

Παναγιωτοπούλου Σοφία | Η μεγαλύτερη επιτυχία ενός σύγχρονου συστήματος υγείας είναι να δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε να νοσούν λιγότεροι

Η πρόληψη και η έγκαιρη διάγνωση βρίσκονται σήμερα στο επίκεντρο των σύγχρονων πολιτικών υγείας. Με αφορμή την εφαρμογή των Εθνικών Προγραμμάτων Προσυμπτωματικού Ελέγχου «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ», η Σοφία Παναγιωτοπούλου Senior Consultant – Head of Health Sector στη BRAINS I.C.S., μιλά για τη μετάβαση στην οργανωμένη πρόληψη, τις προκλήσεις εφαρμογής και τις προτεραιότητες της επόμενης ημέρας για τη δημόσια υγεία στην Ελλάδα.

Γιατί θεωρείτε ότι η πρόληψη αποτελεί σήμερα προτεραιότητα για τα συστήματα υγείας;

Η πρόληψη αποτελεί τη σημαντικότερη επένδυση που μπορεί να κάνει ένα σύστημα υγείας. Σήμερα γνωρίζουμε ότι η έγκαιρη διάγνωση μπορεί να μειώσει σημαντικά τη θνησιμότητα, να περιορίσει τις επιπτώσεις της νόσου και να βελτιώσει την ποιότητα ζωής των πολιτών. Παράλληλα, μειώνει το οικονομικό κόστος για το σύστημα υγείας, καθώς η αντιμετώπιση μιας νόσου σε πρώιμο στάδιο είναι πολύ πιο αποτελεσματική και λιγότερο επιβαρυντική από τη θεραπεία σε προχωρημένο στάδιο. Η μεγαλύτερη επιτυχία ενός σύγχρονου συστήματος υγείας δεν είναι να θεραπεύει περισσότερους ασθενείς, αλλά να δημιουργεί τις προϋποθέσεις ώστε λιγότεροι άνθρωποι να νοσούν.

Τι σηματοδοτεί για την Ελλάδα η εφαρμογή των Εθνικών Προγραμμάτων Προσυμπτωματικού Ελέγχου «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ»;

Η εφαρμογή των Εθνικών Προγραμμάτων Προσυμπτωματικού Ελέγχου«ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» αλλάζει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζουμε την πρόληψη, καθώς πλέον το σύστημα υγείας αναλαμβάνει ενεργό ρόλο στην πρόσκληση και καθοδήγηση των πολιτών για τις προληπτικές τους εξετάσεις. Η Πολιτεία δεν περιμένει πλέον αποκλειστικά από τον πολίτη να αναζητήσει μόνος του μια εξέταση, αλλά τον προσκαλεί ενεργά, μέσα από ένα οργανωμένο σύστημα με συγκεκριμένες ομάδες-στόχους, καθορισμένες εξετάσεις και δυνατότητα παρακολούθησης της πορείας των προγραμμάτων.

Σήμερα υλοποιούνται τέσσερα μεγάλα προγράμματα: για τον καρκίνο του μαστού «Φώφη Γεννηματά», τον καρκίνο του τραχήλου της μήτρας, τον καρκίνο του παχέος εντέρου και τα καρδιαγγειακά νοσήματα.

Με την αξιοποίηση της ψηφιακής τεχνολογίας, των άυλων παραπεμπτικών και των προσωποποιημένων ενημερώσεων, εκατομμύρια πολίτες έχουν δωρεάν και ευκολότερη πρόσβαση σε προληπτικές εξετάσεις. Το μεγάλο στοίχημα πλέον είναι η αυξημένη συμμετοχή να μεταφραστεί σε περισσότερες έγκαιρες διαγνώσεις και, τελικά, σε καλύτερα αποτελέσματα για τη δημόσια υγεία.

Ποια θεωρείτε ότι είναι σήμερα η μεγαλύτερη πρόκληση;

Η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι πλέον η διαθεσιμότητα των εξετάσεων αλλά η συμμετοχή των πολιτών. Ακόμη και τα καλύτερα οργανωμένα προγράμματα δεν μπορούν να αποδώσουν αν οι πολίτες δεν ανταποκριθούν στην πρόσκληση. Χρειάζεται συνεχής ενημέρωση, ενίσχυση της εμπιστοσύνης προς τους θεσμούς υγείας και καλλιέργεια μιας κουλτούρας πρόληψης από μικρή ηλικία. Η πρόληψη είναι τελικά μια στάση ζωής και όχι απλώς μια ιατρική πράξη.

Ποιος είναι ο ρόλος της τεχνολογίας στη νέα εποχή της πρόληψης;

Η ψηφιακή τεχνολογία αλλάζει ήδη τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται και υλοποιούνται τα προγράμματα πρόληψης. Οι προσωποποιημένες ψηφιακές προσκλήσεις, η αξιοποίηση των δεδομένων και, στο μέλλον, οι εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να βελτιώσουν τη συμμετοχή των πολιτών, να εντοπίσουν ομάδες υψηλού κινδύνου και να υποστηρίξουν τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων. Η τεχνολογία δεν αντικαθιστά τον επαγγελματία υγείας· αποτελεί όμως ένα πολύτιμο εργαλείο που ενισχύει την αποτελεσματικότητα των παρεμβάσεων.

Και ποιος μπορεί να είναι ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης;

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει σημαντικό εργαλείο, αλλά δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως αυτοσκοπός.

Στην ογκολογία μπορεί να συμβάλει, μεταξύ άλλων, στην υποστήριξη της ανάλυσης ιατρικών εικόνων, στην ανίχνευση ύποπτων ευρημάτων, στην ιεράρχηση περιστατικών και στην υποστήριξη των επαγγελματιών υγείας.

Υπάρχει, όμως, μία βασική αρχή: η τεχνολογία πρέπει να υπηρετεί την ποιότητα και την ασφάλεια του screening και όχι απλώς να αυξάνει τον αριθμό των ευρημάτων. Ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης που εντοπίζει περισσότερα ύποπτα ευρήματα αλλά οδηγεί σε υπερδιάγνωση, περιττές επεμβάσεις ή επιπλέον άγχος δεν αποτελεί απαραίτητα επιτυχία.

Η τεχνητή νοημοσύνη πρέπει επομένως να αξιολογείται με βάση πραγματικούς δείκτες υγείας και όχι μόνο με βάση την τεχνική της απόδοση.

Ποιες είναι οι βασικές προτεραιότητες για τα επόμενα χρόνια;

Η επόμενη ημέρα απαιτεί διαρκή αξιολόγηση των προγραμμάτων, αύξηση της συμμετοχής των πολιτών και αξιοποίηση των δεδομένων για τη συνεχή βελτίωση των υπηρεσιών. Παράλληλα, χρειάζεται να επεκταθεί ακόμη περισσότερο η κουλτούρα της πρόληψης και να ενισχυθεί η συνεργασία όλων των εμπλεκόμενων φορέων. Η πρόληψη δεν είναι μια μεμονωμένη δράση· είναι μια μακροχρόνια επένδυση που απαιτεί συνέπεια και συνέχεια.

Ποιο είναι τελικά το μήνυμα που πρέπει να περάσει στον πολίτη;

Το μήνυμα πρέπει να είναι απλό: Η πρόληψη δεν είναι φόβος για την ασθένεια. Είναι έλεγχος της υγείας μας πριν η ασθένεια προλάβει να μας ελέγξει.

Ο προσυμπτωματικός έλεγχος δεν μπορεί να εξαλείψει όλους τους καρκίνους και δεν είναι μία μαγική λύση. Μπορεί όμως να αυξήσει σημαντικά τις πιθανότητες έγκαιρου εντοπισμού και αποτελεσματικής αντιμετώπισης.

Το μεγάλο στοίχημα για την Ελλάδα είναι πλέον να μετατρέψει την εμπειρία που αποκτήθηκε από το «ΠΡΟΛΑΜΒΑΝΩ» σε μία σταθερή κουλτούρα πρόληψης.

Και αυτή η κουλτούρα δεν αφορά μόνο το Υπουργείο Υγείας ή τους επαγγελματίες υγείας.

Αφορά όλους μας.

Γιατί η πραγματική επιτυχία ενός εθνικού προγράμματος πρόληψης δεν μετριέται μόνο σε εκατομμύρια παραπεμπτικά ή εξετάσεις. Μετριέται στις ζωές που αλλάζουν επειδή ένας καρκίνος εντοπίστηκε έγκαιρα.

Μισέντου Μαρία | Γονιδιακά τεστ και προσωποποιημένη πρόληψη: H επόμενη ημέρα στην Ογκολογία

Όταν μιλάμε για το μέλλον της Ογκολογίας, δεν μιλάμε για ένα μακρινό, σχεδόν επιστημονικής φαντασίας σενάριο. Μιλάμε για μία μετάβαση που έχει ήδη ξεκινήσει. Η Ογκολογία δεν αλλάζει απλώς τα εργαλεία της, αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ίδια την πρόληψη.

Στην Ελλάδα, η ενίσχυση των Πολιτικών Δημοσίας Υγείας, τα Εθνικά Προγράμματα Προσυμπτωματικού Ελέγχου και οι νέες δυνατότητες χρηματοδότησης μάς δίνουν ένα ουσιαστικό θεσμικό και επιχειρησιακό υπόβαθρο. Το Εθνικό Πρόγραμμα Προσυμπτωματικού Ελέγχου «Προλαμβάνω» περιλαμβάνει δωρεάν προληπτικές εξετάσεις για Μαστό, Τράχηλο Μήτρας και Παχύ Έντερο, ενώ το Υπουργείο Υγείας ανέφερε χρηματοδότηση άνω των 200 εκατομμυρίων ευρώ ως το 2025, κυρίως από το Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, για προγράμματα Δευτερογενούς Πρόληψης. Δεν δημιουργούν τη ψευδαίσθηση ότι το πρόβλημα λύθηκε. Δημιουργούν, όμως, τη βάση για το επόμενο, πιο φιλόδοξο βήμα, δηλαδή μία αρχιτεκτονική Υγείας που προβλέπει, προστατεύει και παρεμβαίνει πριν η νόσος γίνει το κυρίαρχο γεγονός.

Το ζητούμενο δεν είναι να αποθεώσουμε την τεχνολογία, αλλά να την εντάξουμε με ωριμότητα σε ένα ευρύτερο, ανθρωποκεντρικό μοντέλο πρόληψης, όπου η επιστημονική γνώση μετατρέπεται σε έγκυρη δράση, η καινοτομία σε μετρήσιμο όφελος και τα δεδομένα σε πιο δίκαιες αποφάσεις.

Η επόμενη ημέρα δεν είναι ένα τεστ που προβλέπει τον καρκίνο. Είναι ένα σύστημα διαστρωμάτωσης κινδύνου και δράσης: σπάνιες παθογόνες κληρονομικές παραλλαγές, πολυγονιδιακός δείκτης κινδύνου (PRS), οικογενειακό ιστορικό, ηλικία, απεικόνιση, περιβαλλοντικοί και συμπεριφορικοί παράγοντες και, όπου υπάρχει κλινική αξία, μοριακά σήματα πρώιμης νόσου.

Ο PRS υπολογίζει μία σχετική γενετική προδιάθεση από πολλές συχνές παραλλαγές. Δεν είναι διάγνωση και δεν υποκαθιστά τα καθιερωμένα τεστ για κληρονομικές μεταλλάξεις υψηλού κινδύνου. Η χρησιμότητά του προκύπτει όταν εντάσσεται σε ένα ερυύτερο προφίλ, από κοινού με το ιστορικό, την ηλικία, τον τρόπο ζωής, την απεικόνιση, την κλινική κρίση. Η βιβλιογραφία του 2026 δείχνει ότι οι PRS βελτιώνουν τη διαστρωμάτωση κινδύνου για μαστό, παχύ έντερο και προστάτη, ιδίως ως μέρος πολυπαραγοντικών μοντέλων και όχι ως αυτόνομη ετυμηγορία.

Μία εξέταση αίματος, ένα οικογενειακό ιστορικό, μία μαστογραφία και λίγες γραμμές από το γονιδίωμά μας μπορούν να συνθέτουν έναν πολύ πιο προσωπικό χάρτη πρόληψης. Όχι για να προδικάσουν το μέλλον, αλλά για να βοηθήσουν τον γιατρό και τον πολίτη να αποφασίσουν ποιος χρειάζεται νωρίτερο έλεγχο, στενότερη παρακολούθηση ή γενετική συμβουλευτική.  

Η αισιόδοξη αλλά ρεαλιστική προοπτική εδώ είναι η μετάβαση από τον ίδιο προληπτικό έλεγχο για όλους, σε μία ίση πρόσβαση σε διαφορετικές, τεκμηριωμένες διαδρομές. Για ορισμένους αυτό μπορεί να σημαίνει νωρίτερη ή πυκνότερη επιτήρηση, για άλλους αποφυγή περιττών εξετάσεων, μόνο όπου η ασφάλεια αυτού του βήματος έχει αποδειχθεί.

Από το «έχω το γονίδιο;» στο «ποιο είναι το προσωπικό μου προφίλ κινδύνου;»

Τα γονιδιακά τεστ για κληρονομικές μεταλλάξεις υψηλού κινδύνου παραμένουν απολύτως κρίσιμα, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ισχυρό οικογενειακό ιστορικό. Οι νεότεροι PRS έρχονται να συμπληρώσουν αυτή την εικόνα,  χωρίς να αντικαθιστούν ούτε τη γενετική συμβουλευτική, ούτε την ιατρική αξιολόγηση.

Η δυναμική τους φαίνεται ήδη στην πράξη. Σε πιλοτική μελέτη του Πανεπιστημίου του Σικάγο των ΗΠΑ τον Ιούλιο του 2026 για εξατομικευμένο screening μαστού, η προσθήκη PRS οδήγησε σε σύσταση νωρίτερου ή εντατικότερου ελέγχου για τις μισές από τις 80 συμμετέχουσες. Το εύρημα δείχνει ότι η προσέγγιση μπορεί να αλλάξει πρακτικές απόφάσεις.

Η σύγχρονη Ογκολογία δεν κοιτάζει, πλέον, τον όγκο όταν αυτός έχει ήδη εμφανιστεί. Η ανάλυση DNA που προέρχεται από όγκο, η μεθυλίωση και άλλοι μοριακοί δείκτες ανοίγουν δρόμο για την ανίχνευση πολύ πρώιμων σημάτων. Παράλληλα, γνωρίζουμε ότι με την ηλικία εμφανίζονται μεταλλάξεις ακόμη και σε ιστούς που φαίνονται φυσιολογικοί. Η πρόκληση είναι να ξεχωρίσουμε ποια ευρήματα αξίζουν πράγματι παρέμβαση και ποια είναι απλώς μέρος της βιολογικής γήρανσης. Αυτός ο διαχωρισμός θα καθορίσει την επόμενη δεκαετία. Το ζητούμενο δεν είναι να βρίσκουμε περισσότερα «σήματα», αλλά να αποφεύγουμε τις περιττές εξετάσεις και την αγωνία που γεννούν τα ασαφή ευρήματα. Ένα τεστ κινδύνου δεν είναι διάγνωση, και η σωστή ερώτηση δεν είναι μόνο «τι βρήκαμε;», αλλά «τι αλλάζει για τον άνθρωπο απέναντί μας;»

Ο ορίζοντας της επόμενης πενταετίας

Μέχρι το 2031, η πιο ουσιαστική αλλαγή, πιθανόν, δε θα είναι ένα εντυπωσιακό τεστ στο φαρμακείο. Θα είναι η οργάνωση της κλινικής διαδρομής: Ποιος πληροί τα κριτήρια για έλεγχο, πώς δίνει ενημερωμένη συναίνεση, πού βρίσκει γενετική συμβουλευτική και πώς παρακολουθείται το αποτέλεσμα στην πράξη. Η ευρωπαϊκή βιβλιογραφία του 2026 υπογραμμίζει ότι η προοπτική επικύρωση, η τυποποίηση και η σωστή βαθμονόμηση σε διαφορετικούς πληθυσμούς είναι προϋποθέσεις για να περάσουν οι PRS από την υπόσχεση στην κλινική χρήση. Η λογική είναι απλή: πρώτα πιλοτικά προγράμματα με καθαρούς κανόνες, μετά αξιολόγηση και έπειτα επέκταση, αν τα δεδομένα το δικαιολογούν.

Εάν ένα γονιδιακό αποτέλεσμα δείχνει αυξημένο κίνδυνο, η επόμενη κίνηση δεν είναι πανικός. Είναι μία ουσιαστική συζήτηση με τον κατάλληλο επαγγελματία υγείας.

Στη δεκαετία που έρχεται, οι πλατφόρμες πρόληψης θα μπορούσαν να συνδυάζουν γενετικές εκτιμήσεις, παραλλαγές υψηλού κινδύνου, πρωτεωμικούς δείκτες, απεικόνιση και δεδομένα υγείας σε βάθος χρόνου. Η καλύτερη χρήση αυτών των εργαλείων δεν είναι να αποδώσουν μια μοιραία πρόγνωση, αλλά να προτείνουν τον σωστό βαθμό παρακολούθησης για τον κάθε άνθρωπο. Παράλληλα, η σύνδεση γονιδιωματικής, πρωτεωμικής και ηλεκτρονικών φακέλων μπορεί να βοηθήσει την αναζήτηση νέων βιοδεικτών και υποψήφιων στόχων για πρόληψη. Μελέτη του 2026 (Li, Song, Chen, Yin) συνέδεσε 365 πρωτεΐνες με κίνδυνο καρκίνου και εντόπισε 36 δυνητικά φαρμακοποιήσιμες πρωτεΐνες. Πρόκειται για μια συναρπαστική αφετηρία, όχι για έτοιμη προληπτική θεραπεία.

Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να κάνει τις εκτιμήσεις κινδύνου πιο σύνθετες και, ενδεχομένως, πιο χρήσιμες. Μπορεί όμως να αναπαράγει μεροληψίες των δεδομένων, να χάνει την αξιοπιστία της όταν αλλάζει ο πληθυσμός ή να μετατρέπει μια στατιστική πιθανότητα σε υπερβολικά βέβαιη κλινική σύσταση. Γι’ αυτό η ασφαλής εφαρμογή απαιτεί ανθρώπινη εποπτεία, καταγραφή των εκδόσεων του μοντέλου, τακτικό έλεγχο απόδοσης και δυνατότητα διόρθωσης ή απόσυρσης. Η τεχνολογία δεν θα μας «ξεπεράσει» επειδή γίνεται πιο γρήγορη. Θα μας ξεπεράσει μόνο αν δεχθούμε να αποφασίζει χωρίς να ρωτάμε αν το αποτέλεσμα ωφελεί πραγματικά τον άνθρωπο.

Η πιο ελπιδοφόρα διαδρομή για την επόμενη δεκαετία συνδυάζει γονιδίωμα, κλινική κρίση, συμβουλευτική και ίση πρόσβαση. Η επιτυχία δεν θα μετρηθεί με τον αριθμό των τεστ που θα γίνουν, αλλά με το αν η πρόληψη θα γίνει πιο έγκαιρη, πιο ασφαλής και πιο δίκαιη.